Dieta a płodność kobiety – przegląd aktualnych dowodów naukowych​

Czy dieta ma realny wpływ na płodność?

Niepłodność jest problemem o wieloczynnikowym podłożu. Obejmuje zaburzenia owulacji (uwalniania komórki jajowej), czynniki endokrynologiczne (związane z gospodarką hormonalną), metaboliczne (dotyczące przemian energetycznych), immunologiczne (związane z funkcjonowaniem układu odpornościowego) oraz środowiskowe.

W ostatnich latach coraz więcej badań koncentruje się na roli stylu życia – w tym sposobu odżywiania – jako potencjalnego czynnika modyfikującego płodność.

Dieta nie stanowi leczenia przyczynowego niepłodności. Może jednak wpływać na mechanizmy, które odgrywają kluczową rolę w procesie rozrodczym, takie jak:

• regulacja osi podwzgórze–przysadka–jajnik (układu hormonalnego kontrolującego cykl miesiączkowy),

• wrażliwość insulinowa (zdolność komórek do reagowania na insulinę),

• stan zapalny,

• stres oksydacyjny (nadmiar cząsteczek mogących uszkadzać komórki),

• jakość komórek jajowych,

• receptywność endometrium (gotowość błony śluzowej macicy do przyjęcia zarodka).

Z klinicznego punktu widzenia dieta staje się więc elementem postępowania wspierającego, szczególnie u kobiet z zaburzeniami metabolicznymi, PCOS czy nadmierną masą ciała.

Wzorce żywieniowe a płodność – znaczenie całości diety

Coraz wyraźniej widać, że większe znaczenie niż pojedyncze produkty ma ogólny wzorzec żywieniowy.

Dieta śródziemnomorska

Najwięcej danych obserwacyjnych (czyli pochodzących z badań analizujących zależności, ale nie ingerujących bezpośrednio w dietę badanych) wskazuje na korzystny związek pomiędzy dietą śródziemnomorską a płodnością. Model ten charakteryzuje się wysokim spożyciem:

• warzyw i owoców,

• roślin strączkowych,

• produktów pełnoziarnistych,

• oliwy z oliwek,

• ryb morskich,

• ograniczeniem żywności wysoko przetworzonej.

W badaniach wiązano go z:

• lepszym profilem metabolicznym,

• wyższą jakością komórek jajowych,

• większym odsetkiem ciąż w procedurach wspomaganego rozrodu.

Potencjalne mechanizmy obejmują działanie przeciwzapalne, poprawę wrażliwości insulinowej oraz większą podaż antyoksydantów, czyli związków neutralizujących wolne rodniki, a więc cząsteczki uszkadzające komórki.

W praktyce nie chodzi o dietę śródziemnomorską w wersji podręcznikowej, lecz o dostosowanie jej zasad do Twojego stylu życia, aby realne było wdrożenie chociaż części jej zasad w życie.

Dieta zachodnia

Wzorzec żywieniowy określany jako zachodni – bogaty w:

• tłuszcze trans (tłuszcze przemysłowe powstające podczas utwardzania olejów),

• rafinowane węglowodany (produkty z oczyszczonej mąki i cukru),

• czerwone i przetworzone mięso,

• produkty wysokoprzetworzone, 

wiąże się z większym ryzykiem insulinooporności, nadwagi oraz przewlekłego stanu zapalnego. Mechanizmy te mogą negatywnie wpływać na funkcję jajników, zwłaszcza u kobiet z PCOS.

Węglowodany i gospodarka insulinowa

Insulina odgrywa istotną rolę w regulacji funkcji jajników. U kobiet z hiperinsulinemią może dochodzić do zwiększonej produkcji androgenów, co zaburza dojrzewanie pęcherzyków i prowadzi do braku owulacji.

Dieta o wysokim indeksie glikemicznym (czyli powodująca szybki wzrost poziomu glukozy we krwi) może nasilać te procesy. Z kolei model oparty na:

• węglowodanach o niskim indeksie glikemicznym,

• produktach pełnoziarnistych,

• roślinach strączkowych,

może wspierać regulację gospodarki insulinowej.

Nie oznacza to eliminacji węglowodanów, lecz zwrócenie uwagi na ich jakość i ilość w diecie.

Tłuszcze w diecie a funkcja jajników

Rodzaj spożywanego tłuszczu ma znaczenie dla procesów zapalnych i metabolicznych.

Tłuszcze trans

Ich spożycie wiązano z wyższym ryzykiem zaburzeń owulacji. Mogą one:

• nasilać stan zapalny,

• pogarszać wrażliwość insulinową,

• zaburzać gospodarkę lipidową (metabolizm tłuszczów w organizmie).

Jednonienasycone kwasy tłuszczowe

Obecne m.in. w oliwie z oliwek, wykazują korzystny wpływ metaboliczny i są charakterystycznym elementem diety śródziemnomorskiej.

Kwasy omega-3

Kwasy tłuszczowe omega-3 (obecne m.in. w tłustych rybach morskich) wykazują działanie przeciwzapalne. Mogą wpływać na środowisko dojrzewania oocytów (czyli komórek jajowych przed owulacją).

Dane kliniczne są nadal ograniczone, jednak ogólny model diety bogatej w naturalne źródła tłuszczów nienasyconych wydaje się korzystny.

Mikroskładniki i niedobory

W kontekście płodności szczególną uwagę zwraca się na:

• witaminę D,

• jod (niezbędny do prawidłowej funkcji tarczycy),

• żelazo,

• kwas foliowy (istotne,  aby był w postaci aktywnej)

• cholinę.

Niedobory tych składników mogą wpływać na funkcję jajników, gospodarkę hormonalną oraz implantację, czyli zagnieżdżenie zarodka.

Z perspektywy klinicznej kluczowe jest oznaczenie stężenia i indywidualne wyrównanie niedoboru, a nie rutynowa suplementacja wysokimi dawkami.

Stres oksydacyjny i antyoksydanty

Nadmiar cząsteczek uszkadzających komórki (stres oksydacyjny) może wpływać na jakość komórek jajowych i środowisko zapalne w jajnikach.

Dieta bogata w warzywa, owoce i naturalne antyoksydanty może wspierać równowagę oksydacyjną. Dane dotyczące suplementów antyoksydacyjnych są mniej jednoznaczne niż dane dotyczące naturalnych wzorców żywieniowych.

Podsumowanie

Dieta nie stanowi leczenia przyczynowego niepłodności, ale może być istotnym elementem wspierającym postępowanie medyczne. Największe znaczenie ma ogólny model żywienia, kontrola gospodarki insulinowej oraz wyrównanie niedoborów.

Z klinicznego punktu widzenia kluczowe jest podejście indywidualne – uwzględniające obraz metaboliczny, zaburzenia hormonalne i styl życia konkretnej kobiety. 

Źródła