Endometrioza jako przewlekła choroba zapalna – dlaczego dieta i styl życia mają znaczenie?​

Czym jest endometrioza i jak często występuje?

Endometrioza to przewlekła, estrogenozależna choroba zapalna, w której komórki endometrium – czyli błony śluzowej macicy – występują poza jej jamą. Zmiany endometrialne mogą lokalizować się m.in. w obrębie otrzewnej, jajników, więzadeł macicy czy jelit, a ich obecność wiąże się z rozwojem przewlekłego stanu zapalnego.

Szacuje się, że endometrioza dotyczy około 6–10% kobiet w wieku rozrodczym. Choroba występuje również, choć rzadziej, u nastolatek oraz kobiet po menopauzie. Jednym z największych wyzwań klinicznych pozostaje opóźniona diagnostyka – od pojawienia się pierwszych objawów do postawienia rozpoznania mija średnio od 6 do 11 lat.

Najczęściej zgłaszane objawy obejmują:

• przewlekły ból miednicy,

• bolesne i obfite miesiączki,

• ból podczas współżycia,

• problemy z zajściem w ciążę.

Z perspektywy praktyki klinicznej istotne jest również to, że nasilenie objawów nie zawsze koreluje z zaawansowaniem choroby, co dodatkowo utrudnia proces diagnostyczny i terapeutyczny.

Dlaczego przyczyna endometriozy nadal pozostaje niejednoznaczna?

Etiologia endometriozy nie jest w pełni poznana i obecnie uznaje się ją za chorobę o charakterze wieloczynnikowym. Oznacza to, że na jej rozwój wpływa jednocześnie kilka mechanizmów, w tym czynniki hormonalne, immunologiczne, genetyczne oraz środowiskowe.

Wsteczne miesiączkowanie – ważny, ale niewystarczający element

Jedną z najczęściej przywoływanych koncepcji jest teoria implantacji, zgodnie z którą fragmenty endometrium cofają się podczas miesiączki przez jajowody do jamy otrzewnej i mogą się tam zagnieżdżać.

Problem polega na tym, że zjawisko wstecznego miesiączkowania obserwuje się u większości kobiet w wieku rozrodczym, natomiast endometrioza rozwija się jedynie u części z nich. Z klinicznego punktu widzenia oznacza to, że sam mechanizm implantacji nie tłumaczy rozwoju choroby i nie wyjaśnia jej selektywnego występowania.

Rola układu odpornościowego

Coraz więcej danych wskazuje na istotne znaczenie zaburzeń funkcjonowania układu odpornościowego. W prawidłowych warunkach komórki endometrium, które przedostaną się poza jamę macicy, powinny zostać rozpoznane i usunięte.

U kobiet z endometriozą obserwuje się jednak:

• nieprawidłową odpowiedź immunologiczną,

• zwiększoną produkcję cytokin prozapalnych,

• zaburzoną zdolność eliminacji komórek endometrialnych.

W praktyce klinicznej oznacza to, że u części pacjentek środowisko zapalne sprzyja utrwalaniu się zmian chorobowych, niezależnie od ich pierwotnej lokalizacji.

Endometrioza jako choroba zapalna i ogólnoustrojowa

Przewlekły stan zapalny jest jednym z kluczowych elementów patogenezy endometriozy. Sprzyja on namnażaniu się (proliferacji) komórek endometrialnych, powstawaniu nowych naczyń krwionośnych (angiogenezie) oraz podtrzymywaniu zmian chorobowych. Istotną rolę odgrywa również stres oksydacyjny.

Nadmiar reaktywnych form tlenu, czyli cząsteczek, które w nadmiarze uszkadzają komórki i podtrzymują stan zapalny, może sprzyjać dalszej progresji choroby oraz nasilać dolegliwości bólowe.

Z tego względu endometrioza coraz częściej postrzegana jest nie wyłącznie jako choroba ginekologiczna, lecz jako schorzenie o charakterze zapalnym, w którym istotną rolę odgrywają mechanizmy immunologiczne i metaboliczne.

Dlaczego dieta i styl życia są w ogóle brane pod uwagę?

Dieta i styl życia należą do najważniejszych czynników środowiskowych wpływających na funkcjonowanie organizmu. W kontekście endometriozy zwraca się uwagę na ich potencjalny wpływ na:

• nasilenie stanu zapalnego,

• przemiany estrogenów,

• powstawanie prostaglandyn,

• odpowiedź układu odpornościowego.

Dostępne dane naukowe sugerują, że sposób odżywiania może mieć znaczenie zarówno w kontekście ryzyka rozwoju endometriozy, jak i nasilenia jej objawów. Nie oznacza to jednak, że dieta stanowi leczenie przyczynowe choroby.

Z doświadczenia pracy z pacjentkami wynika, że odpowiednio dobrane modyfikacje stylu życia mogą wpływać na subiektywne odczuwanie bólu oraz ogólne samopoczucie, choć efekt ten jest zróżnicowany i zależny od indywidualnych uwarunkowań.

Dieta jako element postępowania wspomagającego

Z uwagi na przewlekły i nawrotowy charakter endometriozy coraz częściej poszukuje się strategii, które mogą wspierać leczenie standardowe. Dieta nie zastępuje leczenia farmakologicznego ani chirurgicznego, jednak może stanowić jego uzupełnienie.

Odpowiednio dobrany sposób żywienia może:

• modulować procesy zapalne,

• wpływać na metabolizm hormonów,

• wspierać funkcjonowanie układu odpornościowego,

• poprawiać jakość życia pacjentek.

Z klinicznego punktu widzenia kluczowe znaczenie ma indywidualizacja postępowania oraz unikanie nieuzasadnionych, długotrwałych eliminacji dietetycznych.

Co wiemy, a czego nadal nie wiemy?

Co wiemy:

• endometrioza jest chorobą o silnym komponencie zapalnym,

• przewlekły stan zapalny i stres oksydacyjny odgrywają istotną rolę w jej patogenezie,

• dieta i styl życia mogą wpływać na procesy zapalne oraz nasilenie objawów.

Czego nadal nie wiemy:

• jaka interwencja dietetyczna jest optymalna dla wszystkich pacjentek,

• u których kobiet dieta ma największy wpływ kliniczny,

• jakie są długoterminowe efekty konkretnych strategii żywieniowych.

Z tego względu decyzje dotyczące modyfikacji diety powinny być podejmowane indywidualnie,
w oparciu o aktualną wiedzę naukową, obraz kliniczny oraz doświadczenie praktyczne.

Podsumowanie

Endometrioza to choroba przewlekła, z którą wiele kobiet funkcjonuje przez lata. Dieta i styl życia nie zastępują leczenia, ale u części pacjentek mogą stanowić ważne wsparcie w codziennym radzeniu sobie z objawami i poprawie jakości życia.

W kolejnych artykułach przeczytasz o:

• zależnościach pomiędzy dietą a ryzykiem rozwoju endometriozy,

• znaczeniu diety przeciwzapalnej,

• roli diet eliminacyjnych w kontekście objawów jelitowych,

• aktualnym stanie wiedzy dotyczącym suplementacji.